Antisemitisme is vijandigheid, haat of negatieve beeldvorming tegenover Joden vanwege hun Joodse identiteit, afkomst of religie. In Nederland komt deze vorm van discriminatie voor in uiteenlopende situaties: van beledigingen en bedreigingen tot geweld, complottheorieën, vernielingen en antisemitische berichten op sociale media. Ook mensen die niet religieus zijn, maar wel een Joodse familiegeschiedenis of culturele achtergrond hebben, kunnen hiermee te maken krijgen.
De betekenis van antisemitisme is regelmatig onderwerp van maatschappelijke en politieke discussies. Vooral sinds de oorlog tussen Israël en Hamas is de grens tussen politieke kritiek, antizionisme en Jodenhaat een belangrijk discussiepunt geworden. Daarbij is een duidelijk onderscheid noodzakelijk. Kritiek op de Israëlische regering is niet automatisch antisemitisch, maar het verantwoordelijk houden van Joodse Nederlanders voor het handelen van Israël kan wel degelijk een vorm van antisemitisme zijn.
Om het verschijnsel goed te begrijpen, is het belangrijk te kijken naar de historische achtergrond, hedendaagse uitingsvormen, Nederlandse discriminatiewetgeving en de ervaringen van Joodse inwoners.
Wat betekent antisemitisme precies?
Antisemitisme betekent haat jegens Joden of het verspreiden van negatieve denkbeelden over Joden als groep. De term wordt ook wel aangeduid als Jodenhaat. Het gaat daarbij niet uitsluitend om openlijke vijandigheid. Ook stereotypen, verdachtmakingen en complottheorieën kunnen antisemitisch zijn.
Het begrip omvat verschillende vormen van gedrag en beeldvorming:
- Religieuze vijandigheid: Joden negatief behandelen vanwege hun geloof, religieuze gebruiken of deelname aan het Joodse gemeenschapsleven.
- Etnische discriminatie: mensen uitsluiten of beledigen vanwege hun Joodse afkomst of familiegeschiedenis.
- Antisemitische stereotypen: Joden als groep afschilderen als hebzuchtig, manipulatief of buitensporig machtig.
- Complotdenken: beweren dat Joden gezamenlijk de politiek, financiële instellingen of media controleren.
- Intimidatie en geweld: Joodse personen, instellingen of gebouwen bedreigen of aanvallen vanwege hun identiteit.
- Holocaustontkenning: de genocide op Europese Joden ontkennen, goedpraten of ernstig bagatelliseren.
Een belangrijk kenmerk is dat antisemitisme zich niet uitsluitend richt op religieuze overtuigingen. Joods-zijn kan ook een culturele, historische, familiale of etnische betekenis hebben. Daarom kunnen ook seculiere Joden en mensen die weinig met religie hebben te maken, slachtoffer worden van antisemitische discriminatie.
Het woord antisemiet wordt gebruikt voor iemand die antisemitische denkbeelden aanhangt of uitdraagt. Het bijvoeglijk naamwoord antisemitisch beschrijft bijvoorbeeld een uitspraak, bedreiging, belediging of discriminerende handeling.
Hoe is antisemitisme historisch ontstaan?
Antisemitisme heeft diepe historische wortels. In verschillende Europese samenlevingen werden Joodse gemeenschappen eeuwenlang geconfronteerd met religieuze vijandigheid, uitsluiting en beschuldigingen waarvoor geen bewijs bestond.
Joden werden bijvoorbeeld verantwoordelijk gehouden voor economische problemen, maatschappelijke crises en religieuze conflicten. In tijden van onzekerheid konden dergelijke vooroordelen gemakkelijk opnieuw worden aangewakkerd.
In de negentiende eeuw kreeg antisemitisme bovendien een racistische en pseudo-wetenschappelijke vorm. Joden werden door bepaalde ideologische bewegingen voorgesteld als een afzonderlijk ras dat zogenaamd een bedreiging vormde voor andere bevolkingsgroepen. Deze denkbeelden droegen bij aan de ontwikkeling van modern antisemitisme.
De vervolging van Joden door nazi-Duitsland vormde het meest vernietigende voorbeeld daarvan. Tijdens de Holocaust werden ongeveer zes miljoen Joden systematisch vermoord. De genocide laat zien welke gevolgen langdurige ontmenselijking, discriminatie en staatsgestuurde Jodenhaat kunnen hebben.
Historische antisemitische denkbeelden zijn niet verdwenen. Ze verschijnen tegenwoordig regelmatig in een moderne vorm, bijvoorbeeld in digitale complottheorieën of politieke propaganda.
Hoe komt antisemitisme tegenwoordig in Nederland voor?
Antisemitisme kan zichtbaar worden in de openbare ruimte, op school, op het werk, tijdens sportevenementen en op internet. De vorm verschilt per omgeving, maar de onderliggende vijandigheid tegenover Joden blijft herkenbaar.
Op straat kan het gaan om beledigingen vanwege een Joodse naam, religieuze kleding of herkenbare symbolen. Ook het uitschelden van personen met het woord ‘Jood’ als scheldwoord draagt bij aan een klimaat waarin Joodse identiteit als iets negatiefs wordt voorgesteld.
In het voetbal komen antisemitische spreekkoren en beledigingen al langere tijd voor. Daarbij worden soms supporters, spelers of politieagenten met antisemitische termen aangesproken, ook wanneer de betrokken personen zelf niet Joods zijn.
Op scholen kunnen Joodse leerlingen te maken krijgen met opmerkingen over hun afkomst, religie of Israël. Wanneer een leerling persoonlijk verantwoordelijk wordt gehouden voor een conflict in het Midden-Oosten, kan dat leiden tot uitsluiting en een onveilige leeromgeving.
Antisemitisme op sociale media
Online antisemitisme is een bijzonder hardnekkig probleem. Sociale media maken het mogelijk om vijandige boodschappen snel te verspreiden en bestaande vooroordelen in nieuwe vormen te presenteren.
Voorbeelden zijn berichten waarin Joden verantwoordelijk worden gehouden voor internationale gebeurtenissen, afbeeldingen met antisemitische stereotypen en complottheorieën over vermeende Joodse machtsstructuren.
Ook anonieme accounts kunnen een rol spelen bij intimidatie. Personen die herkenbaar Joods zijn, kunnen persoonlijke bedreigingen ontvangen of publiekelijk worden aangevallen vanwege hun identiteit.
De gevolgen blijven niet beperkt tot digitale communicatie. Online bedreigingen kunnen ervoor zorgen dat mensen minder deelnemen aan discussies, hun sociale-mediagebruik beperken of terughoudend worden met het openbaar tonen van hun Joodse identiteit.
Een belangrijk onderscheid is dat niet iedere harde of beledigende politieke discussie automatisch antisemitisch is. De inhoud, de gebruikte stereotypen, de doelgroep en de context bepalen mede hoe een uiting moet worden beoordeeld.
Hoe groot is antisemitisme in Nederland?
De omvang van antisemitisme wordt in Nederland op verschillende manieren onderzocht. De politie registreert incidenten die bij haar bekend worden, terwijl maatschappelijke organisaties aanvullende meldingen verzamelen. Onderzoeken onder Joodse inwoners geven daarnaast inzicht in ervaringen die niet noodzakelijk bij officiële instanties terechtkomen.
De meest recente volledige jaarcijfers hebben betrekking op 2025.
De politie registreerde in dat jaar 867 antisemitische incidenten. In 2024 waren dat er 880. Het totale aantal bleef daarmee vrijwel gelijk. Binnen de registraties daalde het aantal gewelddadige incidenten van 42 naar 34. Het aantal bedreigingen steeg daarentegen van 88 naar 93.
Ook het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) publiceerde cijfers over 2025. De organisatie registreerde 281 antisemitische incidenten, tegenover 421 in 2024 en 379 in 2023.
Deze registraties gebruiken verschillende methoden en kunnen daarom niet rechtstreeks met elkaar worden vergeleken. De cijfers van de politie en CIDI beschrijven bovendien uitsluitend incidenten die op een bepaalde manier bekend zijn geworden.
Wat vertellen Europese onderzoeken over Joodse Nederlanders?
Een Europees onderzoek uit 2024 van het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten (FRA) onderzocht de ervaringen van Joodse inwoners in dertien EU-landen. In Nederland namen 561 respondenten deel.
De resultaten laten zien dat antisemitisme voor veel deelnemers een terugkerende ervaring is:
- 76% beschouwde antisemitisme als een groot probleem in het dagelijks leven.
- 83% dacht dat antisemitisme in Nederland in de voorafgaande vijf jaar was toegenomen.
- 97% had in het voorafgaande jaar antisemitisme in het dagelijks leven meegemaakt.
- 56% kwam online voortdurend antisemitisme tegen.
Het gaat hierbij om de ervaringen en percepties van de ondervraagde Joodse respondenten, niet om een telling van alle antisemitische incidenten in Nederland. De resultaten maken wel duidelijk dat het probleem niet uitsluitend uit afzonderlijke strafbare feiten bestaat.
Ook het gevoel van veiligheid speelt een belangrijke rol. Wanneer mensen uit angst hun religieuze symbolen verbergen of bepaalde openbare plaatsen vermijden, heeft discriminatie invloed op hun dagelijkse vrijheid.
Bij het interpreteren van meldingscijfers moet bovendien rekening worden gehouden met onderrapportage. Niet iedereen doet aangifte of meldt een incident. Sommige slachtoffers verwachten weinig resultaat, terwijl anderen verdere confrontaties willen vermijden. Een daling van het aantal registraties betekent daarom niet automatisch dat antisemitisme daadwerkelijk is afgenomen.
Is kritiek op Israël antisemitisch?
Kritiek op Israël is niet automatisch antisemitisme. Mensen mogen het beleid van de Israëlische regering, militaire operaties, politieke beslissingen en het optreden van overheidsfunctionarissen bekritiseren. Dat geldt ook voor kritiek op het zionisme en voor politieke standpunten die tegen het zionisme zijn gericht.
Zionisme verwijst in algemene zin naar de Joodse nationale beweging die streeft naar een eigen nationaal tehuis en zelfbeschikking voor het Joodse volk. Binnen het zionisme bestaan verschillende politieke en ideologische stromingen.
Antizionisme heeft eveneens verschillende betekenissen. Sommige mensen verzetten zich tegen bepaalde vormen van nationalisme of tegen het politieke karakter van de staat Israël. Anderen wijzen het bestaan van Israël als Joodse staat af. De precieze betekenis hangt af van de gebruikte argumenten en de politieke context.
De grens met antisemitisme wordt overschreden wanneer Joden als groep worden aangevallen of wanneer klassieke antisemitische denkbeelden worden gebruikt om politieke standpunten kracht bij te zetten.
Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer:
- Joodse Nederlanders verantwoordelijk worden gehouden voor het handelen van de Israëlische regering.
- Alle Joden worden beschuldigd van steun aan militaire operaties.
- Antisemitische complottheorieën worden gebruikt om Israël of Joodse organisaties aan te vallen.
- Joodse instellingen worden bedreigd vanwege politieke gebeurtenissen in het Midden-Oosten.
- De Holocaust wordt gebruikt om Joden als groep te vernederen of te intimideren.
De IHRA-definitie en de Jerusalem Declaration
Voor het herkennen van antisemitisme bestaan verschillende internationale werkdefinities.
De International Holocaust Remembrance Alliance (IHRA) heeft in 2016 een veelgebruikte werkdefinitie aangenomen. Daarin wordt antisemitisme omschreven als een bepaalde perceptie van Joden die zich kan uiten in haat. De definitie omvat zowel verbale als fysieke uitingen tegen Joodse personen, hun eigendommen en Joodse instellingen.
De IHRA-definitie is niet juridisch bindend. Ze wordt gebruikt als hulpmiddel bij het herkennen en bespreken van antisemitisme. De bijbehorende voorbeelden maken ook duidelijk dat gewone kritiek op Israël, vergelijkbaar met kritiek op andere landen, niet automatisch antisemitisch is.
Een andere benadering is de Jerusalem Declaration on Antisemitism (JDA). Deze verklaring omschrijft antisemitisme als discriminatie, vooroordelen, vijandigheid of geweld tegen Joden vanwege hun Joodse identiteit of tegen Joodse instellingen vanwege hun Joodse karakter.
De twee benaderingen verschillen in bepaalde accenten, vooral bij de beoordeling van uitspraken over Israël en het zionisme. Beide zijn bedoeld om antisemitisme herkenbaar te maken, maar geen van beide vervangt de Nederlandse wet.
Bij een concrete juridische beoordeling kijkt de rechter naar de precieze uiting, de omstandigheden en de toepasselijke wettelijke bepalingen.
Welke Nederlandse wetten beschermen tegen antisemitisme?
Antisemitisme heeft geen afzonderlijke algemene strafrechtelijke delictsomschrijving. Dat betekent echter niet dat antisemitische gedragingen buiten de wet vallen. Afhankelijk van de situatie kunnen bestaande bepalingen over discriminatie, groepsbelediging, bedreiging, geweld en vernieling van toepassing zijn.
Artikel 1 van de Nederlandse Grondwet bepaalt dat iedereen in gelijke gevallen gelijk moet worden behandeld. Discriminatie op grond van onder meer godsdienst, afkomst en andere beschermde kenmerken is verboden.
De Algemene wet gelijke behandeling werkt dit principe verder uit. De wet biedt bescherming tegen discriminatie op verschillende maatschappelijke terreinen, waaronder arbeid en het aanbieden van goederen en diensten.
Ook het Wetboek van Strafrecht bevat belangrijke bepalingen:
- Artikel 137c: verbiedt bepaalde vormen van opzettelijke groepsbelediging vanwege beschermde kenmerken.
- Artikel 137d: stelt het aanzetten tot haat, discriminatie of geweld tegen groepen strafbaar.
- Artikel 137c, tweede lid: bevat een specifieke strafbaarstelling voor bepaalde vormen van het publiekelijk vergoelijken, ontkennen of verregaand bagatelliseren van internationale misdrijven, waaronder de Holocaust.
Sinds 1 oktober 2024 is deze specifieke wettelijke bepaling van kracht. De beoordeling hangt af van de wettelijke voorwaarden en de omstandigheden van de uiting.
Daarnaast geldt sinds 1 juli 2025 een algemene wettelijke strafverzwaringsgrond voor discriminatoire motieven. Wanneer iemand een strafbaar feit pleegt vanuit een discriminatoir motief, kan het wettelijke strafmaximum met een derde worden verhoogd.
Hiermee wordt duidelijk onderscheid gemaakt tussen het antisemitische motief en het strafbare gedrag zelf. Een mishandeling blijft bijvoorbeeld een strafbaar feit, maar wanneer de dader het slachtoffer vanwege diens Joodse identiteit heeft aangevallen, kan dat motief gevolgen hebben voor de strafmaat.
Wat doet de Nederlandse overheid tegen antisemitisme?
De Nederlandse overheid heeft verschillende maatregelen ontwikkeld om antisemitisme te voorkomen en te bestrijden. Een belangrijk beleidskader is de Strategie Bestrijding Antisemitisme 2024–2030.
De strategie richt zich op drie hoofdgebieden: bescherming en handhaving, onderwijs en preventie, en het herdenken en vieren van Joods leven.
De Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding (NCAB) speelt hierbij een adviserende en coördinerende rol. De functie werd in 2021 ingesteld om antisemitisme structureel onder de aandacht van de overheid te brengen en de samenwerking tussen betrokken organisaties te verbeteren.
Binnen het onderwijs is kennis over het Jodendom en de Holocaust belangrijk. Leerlingen moeten kunnen begrijpen hoe historische vooroordelen zijn ontstaan en hoe antisemitische denkbeelden tegenwoordig terugkeren.
Ook sportorganisaties hebben een verantwoordelijkheid. Vooral bij voetbalwedstrijden vragen antisemitische spreekkoren en beledigingen om een duidelijke aanpak. Alleen het invoeren van regels is daarbij onvoldoende: de toepassing en handhaving moeten in de praktijk worden gecontroleerd.
Online platforms vormen een ander belangrijk aandachtspunt. De Europese Digital Services Act (DSA) stelt eisen aan de omgang met illegale inhoud en de behandeling van meldingen. De verordening verplicht grote platforms onder meer tot meer transparantie over hun moderatiebeleid en risicobeheersing.
De daadwerkelijke bestrijding van antisemitisme vraagt uiteindelijk om samenwerking tussen overheden, scholen, politie, sportorganisaties en maatschappelijke instellingen.
Waar kun je antisemitisme melden?
Wie in Nederland te maken krijgt met antisemitisme, kan bij verschillende organisaties terecht. De juiste instantie hangt af van de aard van het incident en de gewenste ondersteuning.
Politie
Bij bedreiging, geweld, vernieling of andere mogelijke strafbare feiten kan iemand melding doen of aangifte doen bij de politie. Het is verstandig om daarbij duidelijk te beschrijven waarom het incident mogelijk een antisemitisch motief heeft.
Antidiscriminatievoorzieningen (ADV’s)
Lokale antidiscriminatievoorzieningen bieden ondersteuning aan mensen die discriminatie ervaren. Zij kunnen helpen bij het vastleggen van incidenten, uitleg geven over mogelijke vervolgstappen en ondersteuning bieden bij klachtenprocedures. Deze hulp is kosteloos.
College voor de Rechten van de Mens
Wanneer iemand discriminatie ervaart op bijvoorbeeld het werk, binnen het onderwijs of bij het aanbieden van goederen en diensten, kan het College worden gevraagd een oordeel te geven over de situatie. Het College beoordeelt of de gelijkebehandelingswetgeving is nageleefd.
Meldingen van online discriminatie
Bij antisemitische berichten op sociale media kan het betreffende platform worden geïnformeerd. Afhankelijk van de inhoud kan daarnaast een melding bij een antidiscriminatievoorziening of de politie passend zijn.
Welke gegevens kun je het beste bewaren?
Wanneer iemand slachtoffer wordt van antisemitisme, kan het helpen om relevante informatie zo snel mogelijk vast te leggen.
Bewaar indien mogelijk:
- De datum, het tijdstip en de locatie van het incident.
- De exacte woorden of handelingen die hebben plaatsgevonden.
- Screenshots van berichten en relevante accountgegevens.
- Namen of contactgegevens van eventuele getuigen.
- Andere documenten die het verloop van de gebeurtenis kunnen verduidelijken.
Een slachtoffer hoeft niet zelf te bepalen of een incident juridisch als antisemitisme wordt aangemerkt. Een duidelijke beschrijving van de gebeurtenis is voldoende om een melding te doen en advies te vragen.
Ook wanneer iemand twijfelt of een gebeurtenis ernstig genoeg is om te melden, kan contact met een antidiscriminatievoorziening helpen om de mogelijkheden te bespreken.
De bescherming van Joodse Nederlanders vraagt om meer dan het registreren van incidenten. Het gaat erom dat mensen hun religie, afkomst en culturele identiteit zichtbaar kunnen beleven, zonder bedreiging of uitsluiting. Een effectieve aanpak begint bij het herkennen van antisemitische denkbeelden, maar vereist ook consequent optreden wanneer discriminatie en geweld daadwerkelijk plaatsvinden.